Γράφει ο Λινάρδος Ερμόλαος,
Επίτιμος Σχ.Σύμβουλος, τ. Γενικός Γραμματέας της ΠΟΠΣ
και Μέλος του Δ.Σ. του Συνδέσμου Δυτικής Αττικής
Μάρτιος 2026
ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΠΟΛΙΟΡΚΗΜΕΝΟΙ
(Σχεδίασμα Γ’)
Διονύσιος Σολωμός
(1798-1857)
«Μητέρα, μεγαλόψυχη στον πόνο και στη δόξα,
Κι αν στο κρυφό μυστήριο ζουν πάντα τα παιδιά σου
Με λογισμό και μ’ όνειρο, τι χάρ’ έχουν τα μάτια,
Τα μάτια τούτα, να σ’ ιδούν μες στο πανέρμο δάσος,
Που ξάφνου σου τριγύρισε τ’ αθάνατα ποδάρια
(Κοίτα) με φύλλα της Λαμπρής, με φύλλα του Βαϊώνε!
Το θεϊκό σου πάτημα δεν άκουσα, δεν είδα,
Ατάραχη σαν ουρανός μ’ όλα τα κάλλη πόχει,
Που μέρη τόσα φαίνονται και μέρη ‘ναι κρυμμένα·
Αλλά, Θεά, δεν ημπορώ ν’ ακούσω τη φωνή σου,
Κι ευθύς εγώ τ’ Ελληνικού κόσμου να τη χαρίσω;
Δόξα ‘χ’ η μαύρη πέτρα του και το ξερό χορτάρι.»
Κορυφαία μνήμη του Έθνους και πάντα επίκαιρη είναι η Επανάσταση του 1821. Ένα θείο μεγαλείο περιβάλει την ημέρα του «Χαίρε» του Ευαγγελισμού της Ενσαρκώσεως του Θεανθρώπου και το «Χαίρε ώ χαίρε Ελευθεριά» της Αναστάσεως του Γένους.
Το 1821 είναι ένας στίβος από πλήθος αυτόνομους και ποικίλους σε νοοτροπία Έλληνες, που όμως κατά κύριο λόγο δεν κινήθηκαν από ταξικά ή και οικονομικά ελατήρια αλλά από πνευματική έξαρση, από το ακατάλυτο κίνητρο της ηθικής και κοινωνικής ελευθερίας, από τη δύναμη εκείνη ακριβώς, που κάνει τον άνθρωπο να ξεπερνά τα όρια της φύσης και να μπαίνει στον χώρο του θρύλου και της ιστορίας του.
Την 25η Μαρτίου του 1821 ο Παλαιών Πατρών Γερμανός ευλόγησε στη μονή της Αγίας Λαύρας την Επανάσταση και κήρυξε την επίσημη έναρξη του απελευθερωτικού αγώνα εναντίον των Οθωμανών κατακτητών. Το 1821 έγινε τούτο το μοναδικό: σμίξανε η παράδοση με την πίστη και τα άρματα με τα γράμματα. Ο ηρωισμός και η αυτοθυσία των αγωνιστών ξαναζωντάνεψαν όμοια κατορθώματα ένδοξων προγόνων, ώστε ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός να ψάλλει σ’ ένα τετράστιχο του Ύμνου εις την Ελευθερία:
«Ω τριακόσιοι σηκωθείτε
Και ξανάρθετε σε μας
Τα παιδιά σας θελ’ ιδείτε
Πόσο μοιάζουνε μ’ εμάς»
Συνήθως, κατά τον εορτασμό της Εθνεγερσίας του 1821 αναφερόμαστε στη λάμψη του πυρπολητή Κανάρη που ανάγκασε την Ευρώπη να στρέψει τα μάτια της στην Ελλάδα του Εικοσιένα, στην απίστευτη ανδρεία των πολιορκητών της Τριπολιτσάς, στον χορό του Ζαλόγγου, στη σφαγή των Ψαρών και της Χίου, στην Κρήτη και σε πολλά άλλα ηρωικά κατορθώματα σε όλα τα μέρη της σκλαβωμένης πατρίδας μας.
Σήμερα υποκλινόμαστε ευλαβικά στο θάμπος του Μεσολογγίου, που με την ΑΝΑΣΤΑΣΙΜΗ ΕΞΟΔΟ του (10 Απριλίου 1826) συγκίνησε το πανευρωπαϊκό και παγκόσμιο Φιλελληνικό πνεύμα και έγινε ο αιώνιος φάρος καθοδήγησης των αγώνων της φυλής μας.
Πριν 200 χρόνια, στις 10 Απριλίου 1826, μπαίναμε στην Κυριακή των Βαΐων. Ο «φράκτης» του Μεσολογγίου έστεκε ως μια εστία ελευθερίας, όταν τριγύρω καιροφυλακτούσε ο θάνατος από τα κανόνια του Ιμπραήμ και τα πολυάριθμα στρατεύματα του Κιουταχή.
«Οι μέρες θυμίζουν τον καιρό της παραμονής της Άλωσης, της βασιλίδας των πόλεων…»
Έλληνες και φιλέλληνες από κάθε γωνιά της Ευρώπης είναι περικυκλωμένοι, αλλά ελεύθεροι. Το Μεσολόγγι, σκελετωμένο, δεν παραδίδει τα άρματα, τον Χάρο δεν τον λογαριάζει.
Μία εβδομάδα πριν την Ανάσταση του Θεανθρώπου που ξημέρωνε η Κυριακή των Βαΐων, μέσα στο σκοτάδι, ανοίγει η πόρτα του κάστρου στο Μεσολόγγι, ενώ οι Οθωμανοί τους περιμένουν.
Λίγο πριν την Ανάσταση του Χριστού, η πρώτη ανάσταση της Ελλάδας είχε συμβεί.
«…Πουθενά δεν άστραψε πιο δυνατά και πιο ξάστερα το οικουμενικό νόημα του Εικοσιένα, όσο στο Μεσολόγγι».
«Αν το μεγάλο εκείνο κίνημα ξεπέρασε κάθε χρονικό και τοπικό χαρακτήρα και αν υψώθηκε στη σφαίρα των υψηλών αγώνων της ανθρώπινης συνείδησης εναντίον κάθε συμβατικής επιβουλής, το Μεσολόγγι στάθηκε η μεγαλοπρεπέστατη κύρωση της αξίας του Απόλυτου…» τονίζει ο ακαδημαϊκός Σπύρος Μελάς στην ομιλία του για τη δόξα του Μεσολογγίου.
Η πολιορκία και κυρίως η Έξοδος του Μεσολογγίου συγκλόνισε όχι μόνο την εποχή της, αλλά και σήμερα εξακολουθεί να επηρεάζει και να καθοδηγεί το χρέος μας προς την πατρίδα.
Όσα συνέβησαν στο Μεσολόγγι, αποτυπώθηκαν έντονα στην ελληνική και την ευρωπαϊκή λογοτεχνία.
Στην έντεχνη ποίηση, εκείνος ο οποίος πλησίασε περισσότερο από όλους τους ποιητές τη δόξα του Μεσολογγίου, είναι ο μεγάλος εθνικός μας ποιητής, Διονύσιος Σολωμός. Το σπουδαιότερο έργο του που αποτελεί το αποκορύφωμα της ποιητικής του σύλληψης, το αποτελούν τα σχεδιάσματα των «Ελεύθερων πολιορκημένων» Μεσολογγιτών, που καμία δύναμη δεν στάθηκε ικανή να τους κάνει να δειλιάσουν. Το σπουδαιότερο μέρος του τρίτου σχεδιάσματος είναι «Ο πειρασμός»:
«Έστησ’ ο Έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη,
Κι η φύσις ηύρε την καλή και τη γλυκιά της ώρα,
Και μες στη σκιά που φούντωσε και κλει δροσιές και μόσχους
Ανάκουστος κιλαϊδισμός και λιποθυμισμένος.»
Ο Κωστής Παλαμάς στις συλλογές του «Τραγούδια της πατρίδας μας» και «Καημοί της Λιμνοθάλασσας» και σε πολλά ποιήματά του υμνεί το επαναστατημένο Μεσολόγγι. Θεωρεί το Μεσολόγγι ιερό τόπο θυσίας. Στο ποίημα του «Μια παράδοση» λέγει:
«Με το σπαθί στο χέρι σ’ ήβρε κι η ώρα
του μυριοδοξασμένου χαλασμού.
Όρμησες· τουρκομάχε καπετάνιε,
το ρέμα ποιού σε πήρε ποταμού;»
Θα ήταν μεγάλη παράλειψη εάν δεν αναφέραμε τον θάνατο του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι το 1821. Ο Διονύσιος Σολωμός στο λυρικό του ποίημα «Εις τον θάνατο του Λόρδου Βύρωνα» λέγει:
«Λευτεριά, για λίγο πάψε
να χτυπάς με το σπαθί·
τώρα σίμωσε και κλάψε
εις του Μπάιρον το κορμί».
Στις 5 Ιανουαρίου 1821, έφτασε ο Λ.Βύρωνας στο Μεσολόγγι, όπου οι αγωνιζόμενοι Έλληνες τον υποδέχτηκαν με ενθουσιασμό. Εκεί συνεργάστηκε και με άλλους ξένους εθελοντές και με δικά του έξοδα οργάνωσε τον στρατό και φρόντισε για την οχύρωση του Μεσολογγίου.
Στις 25 Ιανουαρίου 1821 η Κυβέρνηση τον αναγνώρισε αρχιστράτηγο.
Στις 9 Απριλίου 1824 έπεσε στο κρεβάτι με υψηλό πυρετό. Τα ξημερώματα της 19ης Απριλίου 1824, Δευτέρα του Πάσχα, άφησε την τελευταία του πνοή στο Μεσολόγγι, σε ηλικία 36 ετών.
Τα τελευταία του λόγια ήταν για την Ελλάδα: «Της έδωσα τον καιρό, την υγεία μου, την περιουσία μου και τώρα της δίνω τη ζωή μου. Τι μπορούσα να κάνω περισσότερο;»
Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης στα Απομνημονεύματά του το 1846, αφηγείται για το Μεσολόγγι: «…Την ημέρα των Βαΐων έκαμαν γιουρούσι στο Μεσολόγγι, οι ήρωες του Μεσολογγίου σε τόσες χιλιάδες ασκέρι, σε τόσα κανόνια, χαντάκια, καβαλαρία… Γλίτωσαν 2000 και το γυναικόπαιδο έγινε θύμα. Μας ήρθε η είδηση πως είχε παύσει η συνέλευση,….ότι το Μεσολόγγι εχάθη. Έτσι εβάλαμε τα μαύρα όλοι, μισή ώρα εστάθη σιωπή, που δεν έκρινε κανένας, αλλά εμέτραε καθένας με το νου του τον αφανισμό μας. βλέποντας εγώ την σιωπήν, εσηκώθην εις το πόδι και τους ωμίλησα λόγια για να εμψυχωθούν. Τους είπα ότι το Μεσολόγγι εχάθη ενδόξως και θα μείνει αιώνες αιώνων η ανδρεία του!»
Δημοτικά τραγούδια που θρηνούν το Μεσολόγγι είναι πολλά στις συλλογές του Χασιώτη Αραβαντινού Λελέκου κ.α.
Υπάρχουν και αρκετοί διάσημοι ζωγραφικοί πίνακες που αναφέρονται στο θέμα της πολιορκίας και κυρίως της εξόδου του Μεσολογγίου το 1826, είτε ως άμεση απεικόνιση της στιγμής, είτε ως σύμβολα του τραγικού γεγονότος, όπως «Η Έξοδος του Μεσολογγίου» του Θεόδωρου Βρυζάκη (βρίσκεται στην Εθνική πινακοθήκη) και η «Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» του Ευγένιου Ντελακρουά (1826), η συμβολική απεικόνιση της καταστροφής του Μεσολογγίου και της τραγικότητα των κατοίκων, ως σύμβολο αγώνων και πόνου για την ελευθερία.
«Εκείνο που χαρακτηρίζει τους πολιορκημένους της ιστορικής εκείνης ημέρας είναι η τέλεια αποπνευμάτωσή τους. Γι’ αυτούς το φθαρτό υποχώρησε και έφτασε η αφθαρσία, το πρόσκαιρο νικήθηκε από το αθάνατο και αιώνιο».
Απορρίπτουν οι πολιορκημένοι τις συμβιβαστικές προτάσεις του Ιμπραήμ και του Κιουταχή, λέγοντάς ότι ουδέν άλλο τους ικανοποιεί παρά η ελευθερία και η ανεξαρτησία τους.
Και ο ποιητής- λαός αυτό το συνέλαβε και λέγει:
«Σταις Εκκλησιές μαζώχτηκαν όλοι μικροί μεγάλοι. Κι ένας του άλλου έλεγε κι ένας του άλλου λέγει: «Αδέλφια τι θα κάμουμε στο χάλι που μας ηύρε; Φάγαμε ακάθαρτα σκυλιά και γάτες και ποντίκια…»
Μα προτού να επιχειρήσουν την Έξοδο, θα εξομολογηθούν, θα δώσουν τον τελευταίο χαιρετισμό- νεκρικό έθιμο, θα κοινωνήσουν απ’ το χέρι του αγίου Επισκόπου Ρωγών Ιωσήφ: «Παιδιά μεγάλα και μικρά, εδώ στον Άι Νικόλα την ύστερη μεταλαβιά ελάτε για να βρείτε».
Αυτή η τραγική σκηνή απηχεί ακριβώς εκείνα τα γεγονότα των τελευταίων στιγμών των μεγάλων αποφάσεων.
Οι κληρικοί του 1821 δεν ήταν μόνο εμψυχωτές αλλά συγχρόνως και οι λειτουργοί του Χριστού, που ενδιαφέρονταν και για τις ψυχές των αγωνιστών και μαρτύρων του Γένους. Είναι γνωστή η εικόνα που παριστάνει τον επίσκοπο Ρωγών Ιωσήφ να μεταδίδει τα άχραντα μυστήρια για τελευταία φορά στους πολιορκημένους του Μεσολογγίου.
Όταν δε, την 10η Απριλίου 1826 είχαν χαθεί τα πάντα, ο Ρωγών Ιωσήφ έφτασε την έννοια του θείου και προκάλεσε τον παγκόσμιο θαυμασμό.
Όλα αυτά επιβεβαιώνουν τους ωραίους στίχους που ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός έγραψε για τον Έλληνα κληρικό:
«Κι απ’ το ράσο του έσταζε αίμα, πλήθος αίμα ελληνικό».
Ιεράρχες, ιερείς και μοναχοί όχι μόνο έλαβαν ενεργό μέρος στον απελευθερωτικό αγώνα, αλλά προσέφεραν και τη ζωή τους, ως νεομάρτυρες και εθνομάρτυρες.
Όπως τόνισε και ο Μακρυγιάννης: «Γλυκύτερο πράγμα δεν είναι άλλο από την πατρίδα και τη θρησκεία μας».
Ο Ελληνισμός με το πάντα ζωντανό πνεύμα της ψυχής μας διαμόρφωσε το ιδανικό της μεγάλης ιδέας κατά τους απελευθερωτικούς πολέμους του 1912-13. Το ίδιο πνεύμα έλαμψε και πάλι και επιβεβαιώθηκε με την υπεράνθρωπη δύναμη της υπεράσπισης της εθνικής ελευθερίας κατά το 1940 και την Εθνική Αντίσταση.
Οι Έλληνες του 1821 με τις θυσίες και το αίμα τους δίδαξαν πώς οι δούλοι γίνονται ελεύθεροι. Αν δεν υπήρχε ένας Αθανάσιος Διάκος, ένας Παπαφλέσσας, ένας Μάρκος Μπότσαρης, ένα ολόκληρο Μεσολόγγι και χιλιάδες αγνά παλικάρια, ίσως η πορεία του Έθνους μας να ήταν διαφορετική. Ο δαυλός των ιερών ανδρών του 1821 θα σκορπίζει το πυκνό σκοτάδι και θα φωτίζει με τη λαμπρή ακτινοβολία του στον δρόμο που οδηγεί στο μεγαλύτερο ανθρώπινο ιδανικό, την ελευθερία.
Όμως και σήμερα ο Ελληνισμός για την επιβίωση και τη διάσωση της εθνικής του υπόστασης θα χρειάζεται πάντα να αντλεί δυνάμεις και διδάγματα από το ελληνικό πνεύμα και την αιώνια ιστορία του.
